Có những cuộc hôn nhân không kết thúc bằng sự im lặng, mà bằng những vết thương - cả hữu hình lẫn vô hình. Bạo lực gia đình không chỉ là những cái tát, cú đấm hay thương tích trên cơ thể, mà còn là sự kiểm soát, chửi bới, đe dọa và hành hạ tinh thần kéo dài. Nhiều người đã chọn cách chịu đựng vì con cái, vì sĩ diện, vì hy vọng đối phương sẽ thay đổi. Nhưng pháp luật không buộc bất kỳ ai phải sống trong sợ hãi. Khi tình trạng bạo lực trở thành lặp đi lặp lại, khi mục đích hôn nhân không còn đạt được và sự an toàn không còn được bảo đảm, người bị bạo lực hoàn toàn có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn đơn phương để bảo vệ mình. Vậy pháp luật quy định thế nào về điều kiện ly hôn đơn phương trong trường hợp bị bạo lực gia đình? bao lực gia đình được pháp luật quy định như thế nào?
Bài viết này sẽ làm rõ các căn cứ pháp lý và những vấn đề quan trọng cần lưu ý.
1. Ly hôn đơn phương là gì?
Trong pháp luật Việt Nam, ly hôn đơn phương (hay còn gọi là ly hôn theo yêu cầu của một bên) là việc một bên vợ hoặc chồng nộp đơn khởi kiện yêu cầu Tòa án chấm dứt quan hệ hôn nhân mà không cần sự đồng thuận của người còn lại. Đây là quyền nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân, cho phép họ thoát khỏi một cuộc hôn nhân đã thực sự tan vỡ và không thể cứu vãn.
Căn cứ tại Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, quy định về điều kiện để ly hôn theo yêu cầu một bên:
- Khi vợ hoặc chồng yêu cầu ly hôn mà hòa giải tại Tòa án không thành thì Tòa án giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ về việc vợ, chồng có hành vi bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt được.
- Trong trường hợp vợ hoặc chồng của người bị Tòa án tuyên bố mất tích yêu cầu ly hôn thì Tòa án giải quyết cho ly hôn.
- Trong trường hợp có yêu cầu ly hôn theo quy định tại khoản 2 Điều 51 của Luật này thì Tòa án giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ về việc chồng, vợ có hành vi bạo lực gia đình làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần của người kia.
Trong đó, khoản 1 Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, được điều chỉnh bởi Điều 4 Nghị quyết 01/2024/ NQ- HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định của pháp luật trong giải quyết vụ việc về hôn nhân và gia đình, như sau:
- “Vợ, chồng có hành vi bạo lực gia đình” là vợ, chồng có hành vi quy định tại khoản 1 Điều 3 của Luật Phòng, chống bạo lực gia đình.
- “Vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng” là vi phạm quy định của Luật Hôn nhân và gia đình về quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng dẫn đến xâm phạm nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người kia. Ví dụ: Vợ, chồng phá tán tài sản gia đình.
- “Hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt được” là thuộc một trong các trường hợp sau đây:
a) Không có tình nghĩa vợ chồng, ví dụ: vợ, chồng không thương yêu, quý trọng, chăm sóc, giúp đỡ nhau; vợ, chồng sống ly thân, bỏ mặc vợ hoặc chồng;
b) Vợ, chồng có quan hệ ngoại tình;
c) Vợ, chồng xúc phạm nhau, làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín, tổn thất về tinh thần hoặc gây thương tích, tổn hại đến sức khỏe của nhau;
d) Không bình đẳng về quyền, nghĩa vụ giữa vợ, chồng; không tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của vợ, chồng; không giúp đỡ, tạo điều kiện cho nhau phát triển.
Từ những căn cứ trên thì hành vi bạo lực gia đình cũng được coi là căn cứ để tiến hành đơn phương ly hôn.
(Ảnh. Điều kiện ly hôn đơn phương khi bị bạo lực gia đình)
2. Thế nào là bạo lực gia đình theo quy định của pháp luật?
Căn cứ theo khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022, quy định về hành vi bạo lực gia đình gồm:
- Hành hạ, ngược đãi, đánh đập, đe dọa hoặc hành vi cố ý khác xâm hại đến sức khỏe, tính mạng;
- Lăng mạ, chì chiết hoặc hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm;
- Cưỡng ép chứng kiến bạo lực đối với người, con vật nhằm gây áp lực thường xuyên về tâm lý;
- Bỏ mặc, không quan tâm; không nuôi dưỡng, chăm sóc thành viên gia đình là trẻ em, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người cao tuổi, người khuyết tật, người không có khả năng tự chăm sóc; không giáo dục thành viên gia đình là trẻ em;
- Kỳ thị, phân biệt đối xử về hình thể, giới, giới tính, năng lực của thành viên gia đình;
- Ngăn cản thành viên gia đình gặp gỡ người thân, có quan hệ xã hội hợp pháp, lành mạnh hoặc hành vi khác nhằm cô lập, gây áp lực thường xuyên về tâm lý;
- Ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình giữa ông, bà và cháu; giữa cha, mẹ và con; giữa vợ và chồng; giữa anh, chị, em với nhau;
- Tiết lộ hoặc phát tán thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình của thành viên gia đình nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm;
- Cưỡng ép thực hiện hành vi quan hệ tình dục trái ý muốn của vợ hoặc chồng;
- Cưỡng ép trình diễn hành vi khiêu dâm; cưỡng ép nghe âm thanh, xem hình ảnh, đọc nội dung khiêu dâm, kích thích bạo lực;
- Cưỡng ép tảo hôn, kết hôn, ly hôn hoặc cản trở kết hôn, ly hôn hợp pháp;
- Cưỡng ép mang thai, phá thai, lựa chọn giới tính thai nhi;
- Chiếm đoạt, hủy hoại tài sản chung của gia đình hoặc tài sản riêng của thành viên khác trong gia đình;
- Cưỡng ép thành viên gia đình học tập, lao động quá sức, đóng góp tài chính quá khả năng của họ; kiểm soát tài sản, thu nhập của thành viên gia đình nhằm tạo ra tình trạng lệ thuộc về mặt vật chất, tinh thần hoặc các mặt khác;
- Cô lập, giam cầm thành viên gia đình;
- Cưỡng ép thành viên gia đình ra khỏi chỗ ở hợp pháp trái pháp luật.
Như vậy, không chỉ đánh đập mới được coi là bạo lực gia đình. Theo khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022, bạo lực gia đình còn bao gồm các hành vi xâm hại về tinh thần, tình dục và kinh tế như lăng mạ, cô lập, kiểm soát tài chính, cưỡng ép quan hệ tình dục, ép buộc mang thai, hủy hoại tài sản hoặc cản trở quyền, nghĩa vụ trong gia đình. Cách quy định này cho thấy pháp luật bảo vệ toàn diện các quyền về sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tự do của thành viên gia đình, không giới hạn ở tổn thương thể chất.
3. Câu hỏi thường gặp.
[1]. Bị đánh 1 lần có được ly hôn không?
Pháp luật không quy định phải có hành vi bạo lực lặp lại nhiều lần mới được ly hôn. Theo Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, chỉ cần có căn cứ cho thấy hành vi bạo lực gia đình làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài thì Tòa án có thể chấp nhận yêu cầu ly hôn.
Trong thực tiễn, nếu hành vi đánh đập xảy ra một lần nhưng có tính chất nghiêm trọng (ví dụ: gây thương tích, đe dọa tính mạng, gây hoảng loạn tinh thần), thì vẫn có thể được xem là căn cứ ly hôn.
[2]. Không có thương tích rõ ràng thì sao?
Bạo lực gia đình không chỉ giới hạn ở tổn thương thể chất. Theo khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022, các hành vi như lăng mạ, xúc phạm danh dự, cô lập, kiểm soát tài chính, cưỡng ép quan hệ tình dục… cũng được coi là bạo lực gia đình.
Do đó, dù không có thương tích rõ ràng, người bị bạo lực vẫn có thể yêu cầu ly hôn nếu chứng minh được hành vi xâm hại về tinh thần, nhân phẩm hoặc sự lệ thuộc kinh tế làm cho hôn nhân đổ vỡ. Chứng cứ có thể là tin nhắn, ghi âm, ghi hình, lời khai nhân chứng, xác nhận của chính quyền địa phương hoặc tổ chức xã hội.
4. Kết luận.
Bạo lực gia đình là căn cứ quan trọng để yêu cầu ly hôn đơn phương khi hôn nhân rơi vào tình trạng trầm trọng, mục đích hôn nhân không đạt được. Pháp luật không chỉ bảo vệ người bị xâm hại về thể chất mà còn bảo vệ trước các hành vi bạo lực tinh thần, tình dục và kinh tế.
Người bị bạo lực có quyền yêu cầu Tòa án chấm dứt quan hệ hôn nhân, yêu cầu phân chia tài sản, giành quyền nuôi con và đề nghị áp dụng biện pháp bảo vệ. Việc thu thập chứng cứ và tìm kiếm hỗ trợ pháp lý kịp thời là yếu tố then chốt để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Từ khoá:
